📖 Descrizione
La farfalla febo (Parnassius phoebus Prunner, 1798) è un lepidottero diurno appartenente alla famiglia Papilionidae, diffuso in Eurasia e Nordamerica.
È una delle tre specie appartenenti al genere Parnassius presenti in Italia.
Etimologia
L'epiteto specifico di Parnassius phoebus è un epiteto del dio Apollo, che deriva dal termine φοῖβος (phoibos), "splendente", "luminoso", "puro"; mentre il nome, Parnassius, significa proprio "di Apollo" o "delle muse".
Adulto
La farfalla febo presenta un leggerissimo dimorfismo sessuale, in quanto le ali posteriori del maschio possiedono due macchie rosse bordate di nero e quelle anteriori con una sola macchia rossa e tre nere, mentre nella femmina i disegni sono più sviluppati: le macchie rosse nelle ali anteriori sono spesso tre e centralmente hanno, a volte, del bianco; nelle ali anteriori le macchie nere sono quattro e, inoltre, sono cosparse di macchioline e sfumature di grigio, molto meno evidenti nel maschio; entrambi hanno un colore di fondo bianco e l'estremità delle ali spesso con assenza di scaglie; le caratteristiche delle ali, comunque, variano molto di sottospecie in sottospecie.
Larva
La larva è nera a macchie che vanno dal giallo al rosso.
Specie simili
Questa farfalla è molto simile a Parnassius apollo, dalla quale si distingue, oltre che per l'areale, che in Europa si limita alle Alpi per la farfalla febo, per il funicolo antennale, che in Parnassius phoebus è anellato di bianco-nero/grigiastro, mentre nella farfalla apollo è grigio chiaro-bianco, colori che, ad occhio nudo, possono risultare pressoché omogenei.
Nel 2014, è stata condotta una ricerca dall'ICZN che ha provato che non esiste differenza molecolare tra P. phoebus e altre vecchie specie come P. smintheus, delle Montagne Rocciose, P. cardinalis, della bassa Svizzera o P. sacerdos, tipica dell'Engadina; per cui queste ed altre vecchie specie sono state unite in un'unica specie, già descritta in precedenza da Brunner, ma considerata per molto tempo non valida per poi diventare ufficiale; con questa ricerca sono stati risolti molti dibattiti e confusioni, e ora le vecchie specie sono diventate sottospecie.
Biologia
Si tratta di una specie univoltina: la si può incontrare da fine giugno a fine agosto, con variazioni a seconda della località.
La larva nelle Alpi si nutre di Saxifraga, in particolare Saxifraga aizoides e in Nord America si nutre di piante del genere Sedum e altre Crassulaceae; In cattività, però, la larva sembra rifiutare la Saxifraga aizoides, bisognerebbe quindi verificare il fatto che le larve europee non si nutrano di Sedum.
In ogni caso l'adulto tende a deporre le uova non sulla pianta alimentare della larva, ma in prossimità di essa, su tronchi, vegetazione viva o morta, pietre, muschi e addirittura per terra. La larva successivamente si impupa nel terriccio sottostante la sua pianta alimentare o nel muschio.
Distribuzione e habitat
Ha un areale eccezionalmente discontinuo, dovuto all'isolamento successivo all'ultima era glaciale: si trova dalle Alpi marittime all'alta Savoia, il Trentino-Alto Adige e tutto il Tirolo e la Svizzera, e poi dagli Urali al Kamchatka (Siberia, Yakutia, Magadan), gli Altai, il Tien Shan, la Mongolia e le Montagne Rocciose fino allo Utah e il New Mexico.
La si trova in canali, valli umide e corsi d'acqua, quindi luoghi caratteristici delle piante di cui si nutre la larva, dai 1600 ai 2800 m d'altitudine, anche se generalmente dai 1800 ai 2200 m.
Tassonomia
Segue la tassonomia delle sottospecie e delle varietà di P. phoebus
Parnassius phoebus alpestris Verity, 1911
Parnassius phoebus var. anna Stichel, 1907
Parnassius phoebus aktashicus
Parnassius phoebus alaskensis Eisner, 1956
Parnassius phoebus altaica Ménétriés, 1859
Parnassius phoebus amalthea Bryk & Eisner, 1935
Parnassius phoebus ampliusmaculata Bryk, 1929
Parnassius phoebus apricatus Stichel, 1906
Parnassius phoebus var. aristion Fruhstorfer, 1923
Parnassius phoebus var. astriotes Fruhstorfer, 1923
Parnassius phoebus badmaevi Martynenko & Gluschenko, 2001
Parnassius phoebus bajangolus Yakovlev, 2006
Parnassius phoebus basimaculata Bryk & Eisner, 1935
Parnassius phoebus behrii Edwards, 1870
Parnassius phoebus biexcelsior Bryk & Eisner, 1935
Parnassius phoebus var. blachieri Fruhstorfer, 1921
Parnassius phoebus bulawskii
Parnassius phoebus catullius Fruhstorfer, 1923
Parnassius phoebus cardinalis Oberthür, 1891
Parnassius phoebus var. casta Stichel, 1907
Parnassius phoebus cerenus Martin, 1922
Parnassius phoebus chingizid Yakovlev, 2006
Parnassius phoebus var. confederationis Fruhstorfer, 1921
Parnassius phoebus corybas Fischer De Waldheim, 1836
Parnassius phoebus costalinigroocellata Bryk & Eisner, 1935
Parnassius phoebus crocedominensis Nardelli & Sala, 1986
Parnassius phoebus cubitalis Bryk & Eisner 1937
Parnassius phoebus var. cutullius Fruhstorfer, 1923
Parnassius phoebus dakotaensis Bryk & Eisner, 1935
Parnassius phoebus discocircumcincta Eisner 1955
Parnassius phoebus eisneri Bryk, 1928
Parnassius phoebus elias Bryk, 1934
Parnassius phoebus ernaeides Bryk & Eisner, 1937
Parnassius phoebus ernestinae Bryk & Eisner, 1935
Parnassius phoebus var. expectatus Fruhstorfer, 1921
Parnassius phoebus fermata Bryk, 1921
Parnassius phoebus festal Turati, 1932
Parnassius phoebus flavomaculata Moltrecht, 1933
Parnassius phoebus fortuna A Bang-Haas, 1912
Parnassius phoebus var. gulschenkoi Iwamoto, 1997
Parnassius phoebus gazelii Previel, 1936
Parnassius phoebus golovinus Holland, 1930
Parnassius phoebus grundi Bryk & Eisner, 1935
Parnassius phoebus guppyi Wyatt, 1971
Parnassius phoebus halasicus Huang & Murayama, 1992
Parnassius phoebus hansi Bryk, 1945
Parnassius phoebus hardwicki Kane, 1885
Parnassius phoebus hermador dos Passos, 1964
Parnassius phoebus hermadur Brown & Eff & Rotger, 1856
Parnassius phoebus var. hermiston Fruhstorfer, 1922
Parnassius phoebus herrichi Oberthür, 1891
Parnassius phoebus hollandi Bryk & Eisner, 1935
Parnassius phoebus intermedius Ménétriés,1849
Parnassius phoebus intermedioides Storace, 1951
Parnassius phoebus interpositus Herz, 1903
Parnassius phoebus kamtchatica Ménétries, 1886
Parnassius phoebus lessini Sala, 1996
Parnassius phoebus leonhardi Rühl ,1892
Parnassius phoebus leucostigma Austaut, 1912
Parnassius phoebus magnus W G Wright, 1905
Parnassius phoebus manitobaensis Bryk & Eisner, 1935
Parnassius phoebus mariae Bryk, 1912
Parnassius phoebus maximus Bryk & Eisner, 1937
Parnassius phoebus melanica Verity, 1911
Parnassius phoebus melanophorus Bryk, 1921
Parnassius phoebus mendicus Stichel ,1907
Parnassius phoebus minor Verity, 1907
Parnassius phoebus minusculus Bryk,1912
Parnassius phoebus montanulus Bryk & Eisner, 1931
Parnassius phoebus montanus Ehrmann, 1918
Parnassius phoebus muelleri Uffeln, 1920
Parnassius phoebus nanus Neumoegen, 1890
Parnassius phoebus nigerrimus Verity, 1907
Parnassius phoebus nigrescens Wheeler 1903
Parnassius phoebus nikolaii Asahi, Kohara, Kanda & Kawata, 1999
Parnassius phoebus nox Bryk & Eisner, 1935
Parnassius phoebus ocellata Verity, 1907
Parnassius phoebus ochotskensis Bryk & Eisner, 1931
Parnassius phoebus olympianus Burdick, 1941
Parnassius phoebus orbifer Bryk & Eisner, 1935
Parnassius phoebus var. palamedes Hemming, 1934
Parnassius phoebus paradisiacus Turati, 1932
Parnassius phoebus phoebus
Parnassius phoebus pholus Barnes & Benjamin, 1926
Parnassius phoebus plurimaculata Nitsche, 1913
Parnassius phoebus polus Ehrmann, 1917
Parnassius phoebus pseudocorybas Verity, 1907
Parnassius phoebus pseudorotgeri Eisner, 1966
Parnassius phoebus quincunx Bryk ,1915
Parnassius phoebus reducta O. Bang-Haas, 1938
Parnassius phoebus rocky Grum-Grshimallo ,1890
Parnassius phoebus rotgeri Bang-Haas, 1938
Parnassius phoebus rubina Wyatt, 1961
Parnassius phoebus rückbeili Deckert, 1909
Parnassius phoebus sacerdozi Fruhstorfer, 1906
Parnassius phoebus sauricus Lukhtanov, 1999
Parnassius phoebus savoieensis Eisner, 1957
Parnassius phoebus sayii Edwards ,1863
Parnassius phoebus sayii f. hermodur Edwards, 1881
Parnassius phoebus sedakovi Ménétriés, 1850
Parnassius phoebus var. serenus Fruhstorfer, 1921
Parnassius phoebus smintheus Doubleday, 1847
Parnassius phoebus sordellus Fruhstorfer, 1923
Parnassius phoebus styriacus Fruhstorfer, 1851
Parnassius phoebus sternitzki McDunnough, 1936
Parnassius phoebus tersa Verity, 1947
Parnassius phoebus tessinorum Fruhstorfer, 1921
Parnassius phoebus tsenguun Churkin, 2003
Parnassius phoebus uralensis Ménétriés, 1859
Parnassius phoebus utahensis Rothschild, 1918
Parnassius phoebus vaschenkoi Hirschfeld & Schäffler, 2004
Parnassius phoebus velutus Martin, 1922
Parnassius phoebus verity Ehrmann, 1918
Parnassius phoebus veronicolus Martin, 1922
Parnassius phoebus werschoturovi O. Bang-Haas, 1934
Parnassius phoebus var. virginea Austaut, 1910
Parnassius phoebus vorbrodti Bryk & Eisner, 1943
Parnassius phoebus xanthus Ehrmann, 1918
Parnassius phoebus yukonensis Eisner, 1969
Parnassius phoebus zamolodtschikovi A. Belik, 1996
Fonti: Rete Natura 2000 (formulari standard dei siti), Wikidata (CC0), Wikipedia (CC BY-SA 4.0), Wikimedia Commons (foto in pubblico dominio o CC0); mappa © contributori di OpenStreetMap.